Tez veya makale analizlerine başlamadan önce verilecek ilk karar yazılım seçimidir. Bu rehberde SPSS, R ve jamovi'yi fiyat, öğrenme eğrisi, kapsam, tekrarlanabilirlik ve APA çıktı kalitesi açısından dürüstçe karşılaştırıyor; hangi senaryoda hangisinin mantıklı olduğunu somut önerilerle açıklıyoruz.
İstatistik yazılımı seçimi çoğu zaman alışkanlıkla yapılır: danışman hangi programı kullanıyorsa öğrenci de onu öğrenir. Oysa bu karar üç somut boyutu doğrudan etkiler. Birincisi maliyet: SPSS'in bireysel lisans bedeli yıllık ciddi bir bütçe gerektirirken R ve jamovi tamamen ücretsizdir; öğrenciler için üniversitenin kampüs lisansı bittiğinde SPSS'e erişim de biter.
İkincisi tekrarlanabilirlik: hakem 'analizleri yeniden üretin' dediğinde, menülerden yapılmış bir analizi aylar sonra adım adım hatırlamak zordur; kod dosyası ise analizi tek komutla yeniden üretir. Üçüncüsü öğrenme eğrisi: tez takvimi kısıtlıysa haftalarca kod öğrenmek gerçekçi olmayabilir. Bu üç eksen — bütçe, tekrarlanabilirlik, zaman — hangi programın 'doğru' olduğunu kişiye göre değiştirir.
Aşağıdaki tablo, üç yazılımı tez ve araştırma pratiğinde en çok önem taşıyan sekiz ölçütte özetler.
| Ölçüt | SPSS | R | jamovi |
|---|---|---|---|
| Fiyat / Lisans | Ücretli, yıllık lisans | Tamamen ücretsiz, açık kaynak | Tamamen ücretsiz, açık kaynak |
| Arayüz | Klasik menü tabanlı | Kod tabanlı (RStudio) | Modern menü tabanlı |
| Öğrenme eğrisi | Düşük | Dik, zaman ister | Çok düşük |
| Kapsam / Esneklik | Geniş, esnekliği sınırlı | Neredeyse sınırsız | Orta, modüllerle genişler |
| Tekrarlanabilirlik | Syntax ile orta düzey | Altın standart | İyi (R syntax üretir) |
| Çıktı kalitesi (APA) | Elle düzenleme gerektirir | Paketlerle tam APA | APA'ya yakın tablolar |
| Türkçe kaynak | Çok zengin | Artıyor, İngilizce ağırlıklı | Sınırlı ama yeterli |
| Kurumsal yaygınlık | Çok yüksek | Akademide hızla artıyor | Hızla yayılıyor |
SPSS'in en büyük gücü yaygınlığıdır: Türkiye'de sosyal bilim, sağlık bilimleri ve eğitim alanlarındaki tezlerin büyük bölümü hâlâ SPSS ile yazılır; danışmanlar çıktı formatını tanır, Türkçe kitap ve video kaynağı boldur. Menü tabanlı arayüz sayesinde temel analizler kod bilgisi olmadan dakikalar içinde yapılır. Zayıf yönleri de belirgindir: lisans bedeli yüksektir, sözdizimi (syntax) dili 1960'lardan kalma yapısını korur, grafik ve tablo çıktıları APA formatına elle çevrilmek zorundadır ve karma modeller, yapısal eşitlik ya da modern yeniden örnekleme yöntemlerinde esneklik sınırlıdır.
R tamamen ücretsizdir ve 20.000'i aşkın paketiyle istatistiğin fiilen tüm alanlarını kapsar: en yeni yöntemler önce R'da yayımlanır. Kod dosyası, veriden makale tablosuna kadar bütün analiz sürecini kayıt altına aldığı için tekrarlanabilirliğin altın standardı sayılır; ggplot2 ile yayın kalitesinde grafik, officer ve flextable gibi paketlerle doğrudan APA uyumlu Word tablosu üretilebilir. Karşılığında öğrenme eğrisi diktir: ilk haftalarda hata mesajlarıyla boğuşmak, paket kurmayı ve veri yapılarını öğrenmek gerekir. Kod yazmaya ayrılacak zamanı olmayan bir araştırmacı için bu başlangıç maliyeti caydırıcı olabilir.
jamovi, R motoru üzerine kurulmuş ücretsiz ve açık kaynaklı bir masaüstü programıdır. Arayüzü SPSS kullanıcısına anında tanıdık gelir; sonuçlar tıklama anında güncellenir ve tablolar zaten APA'ya yakın biçimde gelir. Syntax mode açıldığında her analizin arkasındaki R kodu görüntülenebilir; bu da jamovi'yi R'a geçiş için doğal bir köprü yapar. Sınırlılığı kapsamdır: temel testler, regresyon, faktör analizi ve güvenilirlik analizleri eksiksizdir; ancak çok düzeyli modeller ya da özel simülasyonlar gibi ileri ihtiyaçlarda modül bulunamayabilir ve R'a geçmek gerekir.
jamovi'den R'a geçiş yolu da özellikle planlanabilir: jamovi'de analiz menüden kurulur, ardından üç nokta menüsünden Syntax mode açılarak aynı analizin R kodu görüntülenir. Bu kodlar RStudio'ya kopyalanıp jmv paketiyle çalıştırılabilir; böylece kullanıcı, tanıdık sonuçları üreten kodu okuyarak R sözdizimini somut örnekler üzerinden öğrenir.
Karşılaştırmayı somutlaştırmak için en sık kullanılan testlerden birini, iki bağımsız grubun ortalamasını karşılaştıran t-testini üç programda nasıl çağıracağınızı gösterelim.
Test değişkeni 'Test Variable(s)' kutusuna, grup değişkeni 'Grouping Variable' kutusuna taşınır ve 'Define Groups' ile grup kodları tanımlanır.
# Bagimsiz orneklem t-testi (Welch duzeltmesi varsayilan ayardir) t.test(skor ~ grup, data = veri)
Sonuç değişkeni 'Dependent Variables' alanına, grup değişkeni 'Grouping Variable' alanına sürüklenir; 'Student's' ve gerekirse 'Welch's' seçenekleri işaretlenir. Üç program da aynı yöntemle aynı sonucu üretir; farklılıklar yalnızca varsayılan ayarlardan (ör. Welch düzeltmesinin otomatik uygulanıp uygulanmaması) doğar.
Evet. Yöntem bölümünde yazılımın adı ve sürüm numarası mutlaka belirtilmelidir; örneğin 'Analizler IBM SPSS Statistics 29 ile yürütülmüştür' ya da 'Analizler R 4.4.1 ortamında gerçekleştirilmiştir'. R kullanıyorsanız temel paketlerin sürümleriyle birlikte kaynak gösterilmesi de beklenir.
Aynı yöntem aynı veriye uygulandığında evet: istatistiksel formüller yazılımdan bağımsızdır. Küçük farklar genellikle varsayılan ayarlardan kaynaklanır; örneğin SPSS t-testi çıktısında hem eşit varyans varsayımlı hem Welch satırı verirken, R'da t.test() varsayılan olarak Welch düzeltmesi uygular. Hangi seçeneğin kullanıldığı raporda belirtilirse fark sorun olmaktan çıkar.
Başlangıçta kod yazma alışkanlığı edinmek zaman ister; ilk haftalar SPSS'e göre yavaş ilerlenir. Ancak tezlerde kullanılan temel analizler birkaç satır kodla yapılabildiği için yük sanıldığı kadar büyük değildir. Ara basamak olarak jamovi kullanmak ve Syntax mode ile üretilen R kodunu incelemek geçişi belirgin biçimde kolaylaştırır.
Evet. jamovi, R motoru üzerine kurulu açık kaynaklı bir yazılımdır ve uluslararası dergilerde giderek daha sık kaynak gösterilmektedir. Yöntem bölümünde sürümüyle birlikte belirtilmesi yeterlidir; gerekirse sonuçlar R ile birebir doğrulanabilir.
Field, A. (2018). Discovering statistics using IBM SPSS Statistics (5th ed.). Sage.
Navarro, D. J., & Foxcroft, D. R. (2022). Learning statistics with jamovi: A tutorial for psychology students and other beginners (Version 0.75). https://www.learnstatswithjamovi.com
R Core Team (2026). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
Tez veya makale analizlerinizde yöntem seçimi, uygulama ve APA raporlama için uzman desteği alın.
Ücretsiz Ön Görüşme